ادبیات فارسی تحت تأثیر قرآن و حدیث است
59 بازدید
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : گلستان قران ) شهریور 1380 - شماره 80 )(3 صفحه - از 16 تا 18)
تعداد شرکت کننده : 0

شعرا و نویسندگان‌ فارسی‌زبان‌ پس‌ از قرن‌ دوم‌ هجری‌ و با سپری‌ شدن‌ دوره‌ فترت‌ ادبی‌، رنگی‌ تازه‌ به‌ ادبیات‌ فارسی‌ زدند و با آمیختن‌ فرهنگ‌ ایرانی‌ با آموزه‌های‌ متعالی‌ اسلامی‌، برگ‌ زرینی‌ در تاریخ‌ ادبیات‌ کشورمان‌ گشودند. این‌ پیوند عناصر ایرانی‌ و اسلامی‌ در عرصه‌ ادبیات‌ که‌ با تأثیرپذیری‌ متون‌ نظم‌ و نثر فارسی‌ از کلام‌ الهی‌، سخنان‌ پیامبر اکرم‌(ص‌) و ائمه‌ معصوم‌ عینیت‌ یافت‌، به‌تدریج‌ سیر صعودی‌ را طی‌ کرد تا آنکه‌ در قرن‌ ششم‌ به‌ اوج‌ شکوفایی‌ رسید.

ادبیات‌ کهنسال‌ کشورمان‌ چنان‌ مفاهیم‌ گوناگونی‌ را از این‌ سرچشمه‌های‌ پربرکت‌ الهی‌ وام‌ گرفته‌ که‌ بدون‌ آشنایی‌ با قرآن‌ و حدیث‌، آگاهی‌ نسبت‌ به‌ تمامی‌ زوایای‌ سروده‌ها و نوشته‌های‌ شعرا و نویسندگان‌ ایرانی‌ به‌ امری‌ محال‌ مبدل‌ شده‌ است‌. از طرفی‌، این‌ تأثیرپذیری‌ تنها به‌ حوزه‌ مفاهیم‌ محدود نشده‌ و حوزه‌ علوم‌ ادبی‌ و چگونگی‌ به‌ کارگیری‌ کلمات‌ و کیفیت‌ کلام‌ را نیز در برگرفته‌ است‌. با توجه‌ به‌ اهمیت‌ تأثیرپذیری‌ ادبیات‌ فارسی‌ از قرآن‌ و حدیث‌ در حوزه‌ مطالعات‌ ادبی‌، با دکتر احمد خاتمی‌، عضو هیأت‌ علمی‌ گروه‌ زبان‌ و ادبیات‌ فارسی‌ دانشگاه‌ شهید بهشتی‌ و صاحب‌ تألیفات‌ و آثار متعدد ادبی‌، از جمله‌ تاریخ‌ ادبیات‌ ایران‌ در دوره‌ بازگشت‌، فرهنگ‌ علم‌ کلام‌، مقابله‌ و تصحیح‌ منطق‌الطیر، گزیده‌ حدیقه‌ سنایی‌، ترجمه‌ و تکمله‌ احادیث‌ مثنوی‌ و... گفت‌وگویی‌ انجام‌ شده‌ که‌ می‌خوانید.

ادبیات‌ فارسی‌ در طول‌ تاریخ‌ پس‌ از اسلام‌ به‌طور گسترده‌ای‌ تحت‌ تأثیر قرآن‌ و حدیث‌ قرار گرفته‌ است‌. این‌ تأثیرپذیری‌، در نظم‌ و نثر، با موضوعات‌ و سبک‌های‌ مختلف‌ به‌طور چشمگیری‌ مشهود است‌. با توجه‌ به‌ این‌ واقعیات‌ چه‌ عواملی‌ را در این‌ تأثیرپذیری‌ مؤثر می‌دانید؟

ادبیات‌ فارسی‌ تأثیرپذیری‌ غیرقابل‌ انکار و شگفت‌انگیزی‌ از قرآن‌ کریم‌ و به‌ تبع‌ آن‌ احادیث‌ و روایات‌ نبوی‌ و امامان‌ معصوم‌ داشته‌ که‌ چند عامل‌ در این‌ امر دخیل‌ بود. یک‌ عامل‌، معتقدات‌ خود نویسنده‌ و شاعر است‌. او قرآن‌ را به‌عنوان‌ یک‌ کتاب‌ دینی‌ و مقدس‌، مدنظر قرارداده‌ و به‌ اعتقاداتش‌ به‌ قرآن‌ توجه‌ داشته‌ و همان‌طور که‌ هر شاعر یا نویسنده‌ای‌، اندیشه‌ و اعتقادات‌ خود را در سروده‌ها و نوشته‌هایش‌ منعکس‌ می‌کند، شاعران‌ و نویسندگان‌ مسلمان‌ ایرانی‌ نیز به‌ همین‌ ترتیب‌ و با تأثیرپذیری‌ از قرآن‌ و حدیث‌ به‌ نقل‌ مسائل‌ دینی‌ در آثار خود پرداخته‌اند. عامل‌ دیگر مربوط‌ به‌ جایگاه‌ الهی‌ قرآن‌ نزد مردم‌ مسلمان‌ و حکومت‌های‌ اسلامی‌ بوده‌ است‌. به‌ این‌ ترتیب‌ هر شاعر و نویسنده‌ای‌ که‌ قصد مطرح‌ شدن‌ در جامعه‌ ایرانی‌ و اسلامی‌ نزد حاکمان‌ و سایر ادبا را داشته‌، تلاشی‌ جدی‌ کرده‌ تا با افزایش‌ اطلاعات‌ خود نسبت‌ به‌ این‌ کتاب‌ آسمانی‌، اشعار و نوشته‌هایش‌ را با آیات‌ و مضامین‌ قرآن‌ بیاراید.

از طرفی‌، حکومت‌های‌ ایرانی‌ نیز یکی‌ دیگر از عوامل‌ تأثیرگذاری‌ قرآن‌ و حدیث‌ بر ادبیات‌ فارسی‌ به‌ شمار می‌رود. حداقل‌ تا زمان‌ مغول‌ حکومت‌هایی‌ که‌ در ایران‌ روی‌ کار آمده‌ تحت‌ لوای‌ حکومت‌ خلفا بوده‌ و به‌ این‌ ترتیب‌ می‌توان‌ گفت‌ یکی‌ از عوامل‌ مهم‌ در این‌ تأثیرگذاری‌، اعمال‌ قدرتی‌ بوده‌ که‌ حکومت‌ها برای‌ ترویج‌ اسلام‌ و قرآن‌ به‌ خرج‌ می‌دادند و توجیه‌شان‌ هم‌ این‌ بود که‌ چون‌ حکومت‌ دینی‌ است‌، بازتاب‌ آن‌ باید در آثار ادبی‌ خلق‌ شده‌ در مرزهای‌ این‌ حکومت‌ متجلی‌ باشد.

تمکین‌ از ادبیات‌ قرآنی‌ توسط‌ شاعران‌ و نویسندگان‌، یکی‌ دیگر از این‌ عوامل‌ است‌. با توجه‌ به‌ اینکه‌ قرآن‌ به‌عنوان‌ یک‌ کتاب‌ کاملاً ادبی‌، الگویی‌ موفق‌ و نمونه‌ اعلای‌ تأثیرگذاری‌ بر مخاطب‌ است‌، مورد توجه‌ شاعران‌ و نویسندگان‌ هوشیار ما قرار گرفته‌ و آنان‌ برای‌ اعتلا و فخامت‌ بخشیدن‌ به‌ آثار خود به‌ سراغ‌ قرآن‌ رفته‌اند.

میزان‌ تأثیرپذیری‌ از آیات‌ و احادیث‌ در آثار برخی‌ شعرا همچون‌ خاقانی‌ یا سنایی‌ بیش‌ از دیگران‌ است‌. آیا می‌توان‌ این‌ امر را صرفاً نشانه‌ اعتقاد بیشتر این‌ گروه‌ از شاعران‌ به‌ مسائل‌ دینی‌ ارزیابی‌ کرد؟

در همه‌ موارد نمی‌توان‌ این‌طور نتیجه‌گیری‌ کرد. اصولاً از آنجا که‌ شعرا و ادبای‌ ما اهل‌ فضل‌ و دانش‌ بودند و یکی‌ از معیارهای‌ اندیشه‌مند و دانشمند بودن‌ در گذشته‌ و دوره‌های‌ متأخر و حتی‌ زمان‌ معاصر، اطلاع‌ و آگاهی‌ از مبانی‌ دینی‌ و مفاهیم‌ اسلامی‌ بوده‌، آنها سعی‌ می‌کردند که‌ این‌ دانش‌ خود را به‌ نوعی‌ مطرح‌ کنند. البته‌ این‌ امر ممکن‌ است‌ دلیلی‌ بر صفت‌ مذموم‌ فضل‌فروشی‌ هم‌ باشد، ولی‌ به‌ هر حال‌ این‌ اتفاق‌ افتاده‌ است‌. به‌عنوان‌ مثال‌ خاقانی‌ جزء شاعران‌ سختگوی‌ است‌ که‌ شعر خود را با آمیختن‌ به‌ دانش‌های‌ گوناگون‌ مشکل‌ کرده‌. اطلاعات‌ دینی‌، فقهی‌، آیات‌، احادیث‌، تلمیحات‌ به‌ قصص‌ قرآن‌ و سایر ادیان‌ و نیز اطلاعات‌ نجومی‌، تاریخی‌، پزشکی‌، فلسفی‌ و... در اشعار خاقانی‌ به‌ وفور یافت‌ می‌شود. او

شاعری‌ مقتدر، قوی‌ و مسلط‌ به‌ اطلاعات‌ گوناگون‌ بوده‌ و استفاده‌ بیش‌ از حد او از اطلاعاتش‌، در حدی‌ است‌ که‌ گاه‌ به‌ نظر می‌رسد ضرورتی‌ نیز برای‌ اشاراتی‌ تا این‌ اندازه‌ وجود نداشته‌. اما مثلاً سنایی‌ در «حدیقه‌» زهد و تقوا را تعلیم‌ می‌دهد، از این‌ رو بسیاری‌ از پیام‌های‌ موجود در اشعارش‌ را با آیات‌ و احادیث‌ مستند کرده‌ است‌. اینجا طبیعتاً کثرت‌ استفاده‌ از آیات‌ و احادیث‌ به‌ ضرورت‌ صورت‌ گرفته‌ است‌.

به‌ چند مورد از عوامل‌ مؤثر در تأثیرگذاری‌ قرآن‌ و حدیث‌ بر ادبیات‌ فارسی‌ اشاره‌ شد. به‌ نظر شما تأسیس‌ مدارس‌ نظامیه‌ چه‌ نقشی‌ در این‌ زمینه‌ داشته‌ است‌؟

در مدارس‌ نظامیه‌ که‌ به‌ همت‌ خواجه‌ نظام‌الملک‌ وزیر دانشمند سلجوقی‌ در قرن‌ پنجم‌ هجری‌ در ایران‌ شکل‌ گرفت‌، درس‌های‌ یکنواختی‌ تدریس‌ می‌شد که‌ از جمله‌ دروس‌ آموزش‌ علوم‌ اسلامی‌ از قبیل‌ تفسیر و حدیث‌شناسی‌ بود و به‌ همین‌ دلیل‌ اکثر شعرا و نویسندگان‌ و عالمان‌ ما برخاسته‌ از همین‌ مدارس‌ بوده‌اند. بنابراین‌، می‌توان‌ گفت‌ نظامیه‌ها در ترویج‌ علوم‌ اسلامی‌ و رونق‌ ادبیات‌ و نیز در تأثیرپذیری‌ ادبیات‌ از قرآن‌ و حدیث‌ نقش‌ مهمی‌ ایفا کرده‌اند. البته‌ در همین‌جا باید به‌ عامل‌ دیگری‌ هم‌ اشاره‌ کرد که‌ آن‌ رونق‌ بازار وعظ‌ است‌. همان‌طور که‌ می‌دانیم‌ شیوع‌ تصوف‌ در ایران‌ و ظهور شخصیت‌های‌ برجسته‌ای‌ که‌ این‌ نوع‌ تعلیمات‌ را سرلوحه‌ فعالیتشان‌ قرار می‌دادند، سبب‌ شد تا شاگردان‌ این‌ افراد نیز که‌ عمدتاً ادبا، فضلا و دانشمندان‌ آن‌ دوره‌ یا دوره‌ بعد بودند، تحت‌ تأثیر وعظ‌ و خطابه‌ قرارگیرند و اندیشه‌هایی‌ را که‌ از این‌ مجالس‌ اخذ می‌کردند در آثار خود منعکس‌ کنند و به‌ این‌ ترتیب‌ استفاده‌ از آیات‌ و احادیث‌ از این‌ طریق‌ نیز در ادبیات‌ فارسی‌ رونق‌ بیشتری‌ یافت‌.

نحوه‌ استفاده‌ از آیات‌ و احادیث‌ در آثار ادبای‌ متقدم‌ و معاصر با گذشت‌ قرن‌ها چه‌ تغییری‌ کرده‌ است‌؟

نخست‌ باید گفت‌ که‌ تأثیر قرآن‌ و حدیث‌ بر ادبیات‌ فارسی‌ همچنان‌ مشهود است‌ و کسانی‌ همچون‌ شهریار، مهرداد اوستا و حتی‌ شاعران‌ نوپردازی‌ مانند اخوان‌ ثالث‌ در آثارشان‌ به‌ آیات‌ و احادیث‌ و قصص‌ قرآنی‌ توجه‌ داشته‌اند. در مورد تغییر در نحوه‌ استفاده‌ ادبای‌ گذشته‌ و معاصر، چنین‌ به‌ نظر می‌رسد که‌ در شعر و نثر قدیم‌ انعکاس‌ آیات‌ و احادیث‌ در اشکال‌ متنوع‌ و متعددی‌ صورت‌ می‌گرفت‌، از جمله‌ درج‌ کامل‌، درج‌ ناقص‌، تضمین‌، اقتباس‌، تلمیح‌ و... در بعضی‌ از دواوین‌، آیه‌ای‌ به‌ جای‌ یک‌ مصرع‌ آمده‌ است‌. به‌عنوان‌ مثال‌ «بسم‌الله‌ الرحمن‌ الرحیم‌» را نظامی‌ به‌عنوان‌ مصرعی‌ در ابتدای‌ مخزن‌الاسرار آورده‌ است‌، ولی‌ اکنون‌ آیات‌ و احادیث‌ بیشتر به‌ صورت‌ تلمیح‌ و اشاره‌ مورد استفاده‌ قرار می‌گیرد.

در تاریخ‌ ادبیات‌ کشورمان‌ از چه‌ زمانی‌ تأثیر قرآن‌ و حدیث‌ آغاز شد و در چه‌ دوره‌ای‌ این‌ تأثیرگذاری‌ شاخص‌تر بود؟

بعد از ظهور اسلام‌ در ایران‌، نزدیک‌ به‌ دو قرن‌ ادبیات‌ فارسی‌ مکتوب‌ قابل‌ توجهی‌ نداشته‌ایم‌. البته‌ این‌ نکته‌ به‌ این‌ معنا نیست‌ که‌ ادبا و شعرای‌ ما از نوشتن‌ و سرودن‌ دست‌ کشیدند بلکه‌ بنا بر ضرورت‌هایی‌ که‌ در آن‌ هنگام‌ به‌ وجود آمد، به‌ زبان‌ عربی‌ تمایل‌ پیدا کردند ولی‌ نکته‌ای‌ که‌ باید آن‌ را مورد توجه‌ قرار دهیم‌، این‌ است‌ که‌ این‌ تأثیرپذیری‌ به‌ مرور در بین‌ ادبا و شعرای‌ ما بیشتر شده‌. مثلاً اگرچه‌ رودکی‌ به‌عنوان‌ نخستین‌ شاعر پرمایه‌ ایرانی‌ در دوره‌ اسلامی‌ مطرح‌ است‌ و تحت‌ تأثیر قرآن‌، حدیث‌ و فرهنگ‌ دینی‌ قرار دارد، منتها میزان‌ این‌ تأثیر نسبت‌ به‌ شاعری‌ که‌ در اواخر قرن‌ پنجم‌ و اوائل‌ قرن‌ ششم‌ می‌زیسته‌ کمرنگ‌ است‌. یعنی‌ تأثیرگذاری‌ قرآن‌ و حدیث‌ را در رودکی‌، دقیقی‌ و فردوسی‌ نسبت‌ به‌ حدیقه‌ سنایی‌ به‌ مراتب‌ کمتر می‌بینیم‌.

آیا تأثیرپذیری‌ بیشتر، نیازمند سپری‌ شدن‌ زمان‌ طولانی‌تر و تقویت‌ ارکان‌ فرهنگ‌ اسلامی‌ در ایران‌ بوده‌ یا عامل‌ دیگری‌ در این‌ زمینه‌ مؤثر بوده‌ است‌؟

خیر، کمرنگ‌ بودن‌ این‌ تأثیر در قرون‌ اولیه‌ گسترش‌ اسلام‌ در ایران‌ تنها به‌ دلیل‌ قدمت‌ ظهور اسلام‌ در کشورمان‌ نبوده‌ بلکه‌ مسأله‌ مربوط‌ به‌ قرون‌ اولیه‌ حکومت‌ خلفا بر ایران‌ و دوره‌ای‌ است‌ که‌ احیاناً نوعی‌ مخالفت‌ با حکومت‌ عربی‌- نه‌ اسلامی‌- وجود داشته‌. همان‌طور که‌ می‌دانید در قرون‌ اولیه‌ هجری‌ در ایران‌، نهضتی‌ به‌ نام‌ نهضت‌ شعوبیه‌ در برابر برتری‌جویی‌های‌ خلفای‌ عرب‌ شکل‌ گرفت‌. البته‌ این‌ جنبش‌ مخالفتی‌ با حکومت‌ اسلامی‌ نداشت‌. دلیلش‌ هم‌ این‌ است‌ که‌ شعارشان‌ را این‌ آیه‌ قرآن‌ قرار دادند: یا ایها الناس‌ انا خلقناکم‌ من‌ ذکر و انثی‌ و جعلناکم‌ شعوباً و قبائل‌ لتعارفوا...

آنها تحت‌ لوای‌ این‌ آیه‌، به‌ قیام‌ علیه‌ خلفا برخاستند و این‌ عامل‌ سبب‌ شد که‌ شعرای‌ قرون‌ نخستین‌ و حدود قرن‌ 3 و 4 هجری‌ گرایش‌های‌ قوی‌ ملی‌ و باستانی‌ پیدا کنند، به‌ طوری‌ که‌ گاه‌ احساس‌ می‌شود این‌ گرایش‌ها بر احساسات‌ دینی‌ می‌چربد. مثلاً شاهنامه‌ به‌عنوان‌ یک‌ اثر ارزشمند و قابل‌ ستایش‌ ادبیات‌ فارسی‌ از این‌ ویژگی‌ برخوردار است‌. یعنی‌ فردوسی‌ با وجود آنکه‌ شاعری‌ متعهد، مقید به‌ اسلام‌ و دارای‌ تفکر شیعی‌ است‌، میل‌ به‌ تاریخ‌ باستان‌ ایران‌ پیدا می‌کند که‌ این‌ به‌ دلیل‌ همان‌ سخت‌گیری‌ها و بی‌توجهی‌هایی‌ است‌ که‌ حاکمان‌ عرب‌ به‌عنوان‌ خلفای‌ اسلامی‌ اعمال‌ می‌کردند. به‌ هر حال‌، در قرون‌ 3 و 4 تأثیرپذیری‌ از قرآن‌ و حدیث‌ کمرنگ‌ است‌، اما با گذشت‌ زمان‌، این‌ تأثیرپذیری‌ افزایش‌ می‌یابد و البته‌ یکی‌ از عواملی‌ که‌ در این‌ زمینه‌ مؤثر بوده‌، گرایش‌ به‌ تصوف‌ و عرفان‌ است‌. گسترش‌ تصوف‌ در ایران‌ از همان‌ قرن‌های‌ 4 و 5 شدت‌ گرفت‌ و چهره‌های‌ شاخص‌ و برتری‌ مثل‌ خرقانی‌، بایزید بسطامی‌ و عین‌القضات‌ ضمن‌ قوت‌ و لطافت‌ بخشیدن‌ به‌ ادبیات‌ فارسی‌، به‌ واسطه‌ اندیشه‌هایشان‌ تحولی‌ در این‌ حوزه‌ ادبی‌ ایجاد کردند و قرآن‌ و حدیث‌ در این‌ حوزه‌ تجلی‌ بیشتری‌ یافت‌. از این‌ رو می‌بینیم‌ که‌ ادبیات‌ قرن‌ ششم‌ به‌ بعد، کلاً شامل‌ مسائل‌ ... ادامه در لینک

آدرس اینترنتی